Blog

W jednym z naszych wcześniejszych artykułów omawialiśmy procedurę potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez osoby, których wstępni (rodzice, dziadkowie) wyemigrowali z Polski w okresie międzywojennym albo po zakończeniu II Wojny Światowej. Wskazywaliśmy, że na gruncie ustawy o obywatelstwie polskim z dnia 8 stycznia 1951 roku, która weszła w życie z dniem 19 stycznia 1951 roku, nabycie obywatelstwa innego państwa (naturalizacja) co do zasady nie było równoznaczne z utratą obywatelstwa polskiego.  

Co jednak w sytuacji, gdy przodek zainteresowanej osoby nabył obywatelstwo innego państwa przed tym dniem? 

Poszukiwanie polskich korzeni przez potomków emigrantów nierzadko może prowadzić do ustalenia, że ich przodkowie, utracili obywatelstwo polskie na skutek nabycia obywatelstwa państwa obcego przed 19 stycznia 1951 rokiem. 

Nie oznacza to jednak definitywnego zamknięcia drogi do uzyskania obywatelstwa polskiego, a tym samym także polskiego paszportu. 

W określonych przypadkach możliwe jest przeprowadzenie postępowania o przywrócenie obywatelstwa polskiego, a następnie – jeśli przywrócenie dotyczy wstępnego osoby zainteresowanej – potwierdzenie posiadania przez taką osobę obywatelstwa polskiego.  

1. Kiedy następowała utrata obywatelstwa polskiego? 

Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego, utrata obywatelstwa polskiego następowała z mocy prawa: 

1) przez nabycie obcego obywatelstwa; 

2) przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej (przy czym nie chodziło tylko o czynną służbę, ale również samą formalną rejestrację w siłach rezerwy) w państwie obcym bez zgody Rządu Polskiego. 

Od zasady przewidzianej w art. 11 pkt 1 ustawa z 1920 roku przewidywała jednak istotny wyjątek. Osoby obowiązane do czynnej służby wojskowej mogły bowiem nabyć obywatelstwo obce wyłącznie po wydaniu na to zezwolenia przez Ministra Spraw Wojskowych, zaś od 1933 r. – po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego. Natomiast w razie nieuzyskania przedmiotowego zezwolenia albo zwolnienia, wobec Państwa Polskiego nie przestawali być uważani za obywateli polskich. Jeżeli zatem  polski obywatel był zobowiązany do służby wojskowej na rzecz Państwa Polskiego w czasie przyjęcia obywatelstwa państwa obcego, a jednocześnie w państwie tym nie przyjął urzędu publicznego ani nie wstąpił do służby wojskowej, nie tracił polskiego obywatelstwa. Do służby wojskowej zobowiązani byli mężczyźni, jeśli więc po zawarciu przez niego związku małżeńskiego narodziły się z niego dzieci, nabywały one obywatelstwo polskie po ojcu. W takim przypadku właściwa będzie procedura potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego, o której pisaliśmy już wcześniej [LINK].  

Jeżeli jednak powyższy wyjątek nie miał zastosowania, nabycie obywatelstwa państwa obcego przed 19 stycznia 1951 rokiem skutkowało utratą obywatelstwa polskiego.  

Co więcej, zgodnie z art. 13 wskazanej ustawy, utrata obywatelstwa polskiego, rozciągała się na żonę tracącego obywatelstwo polskie oraz na jego dzieci, w wieku do lat 18.  

2. Czy możliwe jest przywrócenie obywatelstwa polskiego?  

Tak – po spełnieniu określonych przesłanek, istnieje możliwość wystąpienia z wnioskiem o przywrócenie obywatelstwa polskiego.  

Zgodnie z art. 38 ust. 1 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 roku o obywatelstwie polskim, cudzoziemcowi, który utracił obywatelstwo polskie przed dniem 1 stycznia 1999 roku, w tym m.in. na podstawie art. 11 lub 13 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego, przywraca się obywatelstwo polskie, na jego wniosek.  

Czy potomek może złożyć wniosek o przywrócenie obywatelstwa polskiego? 

Z uwagi na upływ czasu często zdarza się, że przodek, który utracił polskie obywatelstwo, już nie żyje. Wówczas z wnioskiem o przywrócenie mu polskiego obywatelstwa może wystąpić jego potomek, o ile wykaże posiadanie interesu prawnego w tym zakresie. Wnioskodawca będzie posiadał interes prawny w przywróceniu obywatelstwa swojego przodka, jeżeli ma to jemu samemu umożliwić dochodzenie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. 

We wniosku konieczne będzie wykazanie posiadania obywatelstwa polskiego przed nabyciem obywatelstwa państwa obcego.  

Jak udokumentować polskie pochodzenie i obywatelstwo przodków? 

Należy przy tym pamiętać, że polskie obywatelstwo posiadały nie tylko osoby urodzone na terytorium II Rzeczypospolitej, ale także urodzone przed odzyskaniem niepodległości i osiedlone na obszarach należących wcześniej do państw zaborczych, które następnie weszły w skład Państwa Polskiego. Szczegółowe zasady określające komu w takim przypadku przysługiwało polskie obywatelstwo zawarto w ustawie z 1920 roku, choć w niektórych przypadkach konieczne jest także odwołanie się do traktatów pokojowych zawieranych po I Wojnie Światowej.  

3. Kwestie formalne  

Jak wygląda procedura przywrócenia obywatelstwa polskiego? 

Obywatelstwo polskie przywraca minister właściwy do spraw wewnętrznych w drodze decyzji, przy czym dla osób zamieszkujących poza granicami Rzeczpospolitej Polskie obligatoryjne jest pośrednictwo konsula.  

Ile kosztuje przywrócenie obywatelstwa polskiego? 

Opłata skarbowa od wniosku o przywrócenie obywatelstwa polskiego wynosi 1000 PLN, opłata za pośrednictwo konsula w sprawach osób zamieszkujących za granicą wynosi 50 EUR. Za każde udzielone pełnomocnictwo należy doliczyć kwotę 17 PLN. 

Wniosek: 

• składa się na formularzu, wyłącznie w języku polskim,  
• należy do niego dołączyć dokument potwierdzający tożsamość i obywatelstwo, dokumenty potwierdzające zmianę imienia i nazwiska, jeżeli takie nastąpiły, posiadane dokumenty potwierdzające utratę obywatelstwa polskiego oraz fotografię osoby objętej wnioskiem.  

Do wniosku należy więc dołączyć zarówno dokument potwierdzający nabycie obywatelstwa państwa obcego, jak i dokumenty potwierdzające posiadanie w przeszłości obywatelstwa polskiego (przez osobę zainteresowaną albo wstępnego). Dokumentów tych należy poszukiwać przede wszystkim w archiwach państwowych, właściwych ze względu na historię rodziny. Warto także sięgnąć do ksiąg parafialnych oraz rejestrów gmin wyznaniowych.  

Kopie dokumentów polskich i zagranicznych muszą być potwierdzone za zgodność z oryginałami przez konsula. Ponadto, wszystkie dokumenty w języku obcym muszą być przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego lub konsula. Co więcej, dokumenty pochodzące spoza Unii Europejskiej powinny zostać opatrzone klauzulą apostille – w przypadku krajów będących stronami Konwencji znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych sporządzonej w Hadze dnia 5 października 1961 roku albo zostać zalegalizowane przez polskiego konsula – w przypadku pozostałych krajów. 

Zstępni osoby, której przywrócono polskie obywatelstwo, mogą następnie wystąpić o potwierdzenie posiadania obywatelstwa zgodnie z procedurą opisaną już przez nas wcześniej [LINK].  

Burzliwa historia Polski powodowała, że na przestrzeni lat wielu jej obywateli decydowało się na emigrację, w tym do Stanów Zjednoczonych czy państw Ameryki Południowej. Emigracja, a nawet uzyskanie obywatelstwa innego kraju, nie zawsze jednak oznaczała utratę obywatelstwa polskiego. Obecnie, potomkowie Polaków, którzy wyemigrowali w okresie międzywojennym albo po zakończeniu II Wojny Światowej, coraz częściej poszukują informacji o swoich korzeniach. Niejednokrotnie okazuje się, że pomimo urodzenia za granicą, na gruncie prawa polskiego nadal mogą być obywatelami polskimi. W takich sytuacjach możliwe jest przeprowadzenie postępowania o potwierdzenie posiadania polskiego obywatelstwa, a w przypadku jego potwierdzenia, uzyskanie przez te osoby polskiego paszportu.

1. Nabycie obywatelstwa polskiego

Podstawą nabycia obywatelstwa polskiego, co do zasady, jest ius sanguinis (prawo krwi). Tak jest obecnie, ale tak też stanowiły wcześniejsze ustawy o polskim obywatelstwie, począwszy od ustawy z 1920 r. Znaczenie ma zatem obywatelstwo rodziców dziecka, nie zaś miejsce jego urodzenia. W konsekwencji, osoby urodzone za granicą, np. na terytorium Stanów Zjednoczonych, których rodzice (albo przynajmniej jeden z rodziców) byli Polakami, mogą posiadać obywatelstwo polskie.

Podstawowe znaczenie mają tu: data urodzenia przodków (wstępnych), którzy wyjechali z Polski, data nabycia przez nich obywatelstwa innego państwa (naturalizacji) oraz daty urodzenia ich potomków. W oparciu o przepisy obowiązujące w poszczególnych okresach można kolejno ustalić, czy członkowie rodziny, którzy wyemigrowali, posiadali polskie obywatelstwo, czy nie utracili go poprzez nabycie obywatelstwa obcego oraz czy polskie obywatelstwo nabyły ich dzieci (chodzi m. in. o zależność po którym z rodziców dziecko nabywa obywatelstwo, czy konieczne było posiadanie obywatelstwa polskiego przez oboje rodziców). Okoliczności te powinny zostać indywidualnie zbadane dla każdej ze spraw.

2. Nabycie obywatelstwa państwa obcego a utrata obywatelstwa polskiego 

W przypadku, gdy przodkowie, czyli wstępni, nabyli obywatelstwo państwa obcego po wejściu w życie ustawy o obywatelstwie polskim z dnia 8 stycznia 1951 r., a więc po dniu 19 stycznia 1951 r., pozostaje to bez znaczenia dla posiadania przez nich obywatelstwa polskiego.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ww. ustawy, obywatel polski mógł co do zasady nabyć obywatelstwo obce jedynie po uzyskaniu zezwolenia odpowiedniego organu na zmianę obywatelstwa. Zgodę taką wydawała, na podstawie art. 13 ust. 1 przedmiotowej ustawy, Rada Państwa. W razie niezłożenia wniosku o wydanie zezwolenia lub nieudzielenia wymaganej zgody, nie dochodziło do utraty obywatelstwa polskiego. W praktyce sytuacja powyższego rodzaju, tj. niewystępowania o zgodę na zmianę obywatelstwa, miała charakter powszechny.

W takim wypadku zstępni takiej osoby, na podstawie art. 55 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, mogą wystąpić z wnioskiem o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, które na podstawie prawa krwi wywodzą od swych wstępnych (lub w pewnych przypadkach od swego wstępnego).

Oczywiście, możliwym jest, że do nabycia obywatelstwa państwa obcego doszło przed ww. datą, a więc gdy obowiązywała ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego z dnia 20 stycznia 1920 r. Zgodnie z art. 11 pkt 1 tej ustawy, nabycie obywatelstwa państwa obcego prowadziło do utraty obywatelstwa polskiego. Od tego negatywnego skutku można się jednak uchylić, żądając przywrócenia obywatelstwa polskiego – o czym szczerzej napiszemy w jednym z kolejnych wpisów.

3. Kwestie formalne

Postępowanie w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego prowadzone jest przed wojewodą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania (lub ostatnie miejsce zamieszkania) na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w razie braku takiego miejsca, a więc gdy osoba poszukująca potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego nigdy nie zamieszkiwała na terytorium Polski, przed Wojewodą Mazowieckim.

Wniosek w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego składa się na urzędowym formularzu. Opłata skarbowa od wniosku to 277 złotych. Wniosek można złożyć też przez pełnomocnika, w tym adwokata albo radcę prawnego.

Dokumenty, które należy załączyć do wniosku, powinny wskazywać na posiadanie przez wstępnych wnioskodawcy obywatelstwa polskiego. Dokumentów tych, jeśli nie znajdują się one w posiadaniu wnioskodawcy, można poszukiwać w archiwach państwowych.

Do archiwów, właściwych ze względu na pochodzenie rodziny, należy złożyć wnioski o przeprowadzenie poszukiwania dokumentów potwierdzających posiadanie przez wstępnych obywatelstwa polskiego, np. poszukiwanie polskich dokumentów tożsamości, wpisów w księgach ludności. Przy składaniu takich wniosków również można skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.

Ponadto, do wniosku należy dołączyć kopię aktualnego paszportu, kopię aktów stanu cywilnego wnioskodawcy oraz oświadczenie wnioskodawcy, co do rozbieżności w danych osobowych, jeśli takowe występują w dokumentacji.

Jeżeli wojewoda nie przychyli się do wniosku i odmówi potwierdzenia posiadania polskiego obywatelstwa, jego decyzję można zaskarżyć do sądu administracyjnego.