Burzliwa historia Polski powodowała, że na przestrzeni lat wielu jej obywateli decydowało się na emigrację, w tym do Stanów Zjednoczonych czy państw Ameryki Południowej. Emigracja, a nawet uzyskanie obywatelstwa innego kraju, nie zawsze jednak oznaczała utratę obywatelstwa polskiego. Obecnie, potomkowie Polaków, którzy wyemigrowali w okresie międzywojennym albo po zakończeniu II Wojny Światowej, coraz częściej poszukują informacji o swoich korzeniach. Niejednokrotnie okazuje się, że pomimo urodzenia za granicą, na gruncie prawa polskiego nadal mogą być obywatelami polskimi. W takich sytuacjach możliwe jest przeprowadzenie postępowania o potwierdzenie posiadania polskiego obywatelstwa, a w przypadku jego potwierdzenia, uzyskanie przez te osoby polskiego paszportu.
1. Nabycie obywatelstwa polskiego
Podstawą nabycia obywatelstwa polskiego, co do zasady, jest ius sanguinis (prawo krwi). Tak jest obecnie, ale tak też stanowiły wcześniejsze ustawy o polskim obywatelstwie, począwszy od ustawy z 1920 r. Znaczenie ma zatem obywatelstwo rodziców dziecka, nie zaś miejsce jego urodzenia. W konsekwencji, osoby urodzone za granicą, np. na terytorium Stanów Zjednoczonych, których rodzice (albo przynajmniej jeden z rodziców) byli Polakami, mogą posiadać obywatelstwo polskie.
Podstawowe znaczenie mają tu: data urodzenia przodków (wstępnych), którzy wyjechali z Polski, data nabycia przez nich obywatelstwa innego państwa (naturalizacji) oraz daty urodzenia ich potomków. W oparciu o przepisy obowiązujące w poszczególnych okresach można kolejno ustalić, czy członkowie rodziny, którzy wyemigrowali, posiadali polskie obywatelstwo, czy nie utracili go poprzez nabycie obywatelstwa obcego oraz czy polskie obywatelstwo nabyły ich dzieci (chodzi m. in. o zależność po którym z rodziców dziecko nabywa obywatelstwo, czy konieczne było posiadanie obywatelstwa polskiego przez oboje rodziców). Okoliczności te powinny zostać indywidualnie zbadane dla każdej ze spraw.
2. Nabycie obywatelstwa państwa obcego a utrata obywatelstwa polskiego
W przypadku, gdy przodkowie, czyli wstępni, nabyli obywatelstwo państwa obcego po wejściu w życie ustawy o obywatelstwie polskim z dnia 8 stycznia 1951 r., a więc po dniu 19 stycznia 1951 r., pozostaje to bez znaczenia dla posiadania przez nich obywatelstwa polskiego.
Zgodnie z art. 11 ust. 1 ww. ustawy, obywatel polski mógł co do zasady nabyć obywatelstwo obce jedynie po uzyskaniu zezwolenia odpowiedniego organu na zmianę obywatelstwa. Zgodę taką wydawała, na podstawie art. 13 ust. 1 przedmiotowej ustawy, Rada Państwa. W razie niezłożenia wniosku o wydanie zezwolenia lub nieudzielenia wymaganej zgody, nie dochodziło do utraty obywatelstwa polskiego. W praktyce sytuacja powyższego rodzaju, tj. niewystępowania o zgodę na zmianę obywatelstwa, miała charakter powszechny.
W takim wypadku zstępni takiej osoby, na podstawie art. 55 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, mogą wystąpić z wnioskiem o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, które na podstawie prawa krwi wywodzą od swych wstępnych (lub w pewnych przypadkach od swego wstępnego).
Oczywiście, możliwym jest, że do nabycia obywatelstwa państwa obcego doszło przed ww. datą, a więc gdy obowiązywała ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego z dnia 20 stycznia 1920 r. Zgodnie z art. 11 pkt 1 tej ustawy, nabycie obywatelstwa państwa obcego prowadziło do utraty obywatelstwa polskiego. Od tego negatywnego skutku można się jednak uchylić, żądając przywrócenia obywatelstwa polskiego – o czym szczerzej napiszemy w jednym z kolejnych wpisów.
3. Kwestie formalne
Postępowanie w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego prowadzone jest przed wojewodą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania (lub ostatnie miejsce zamieszkania) na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w razie braku takiego miejsca, a więc gdy osoba poszukująca potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego nigdy nie zamieszkiwała na terytorium Polski, przed Wojewodą Mazowieckim.
Wniosek w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego składa się na urzędowym formularzu. Opłata skarbowa od wniosku to 277 złotych. Wniosek można złożyć też przez pełnomocnika, w tym adwokata albo radcę prawnego.
Dokumenty, które należy załączyć do wniosku, powinny wskazywać na posiadanie przez wstępnych wnioskodawcy obywatelstwa polskiego. Dokumentów tych, jeśli nie znajdują się one w posiadaniu wnioskodawcy, można poszukiwać w archiwach państwowych.
Do archiwów, właściwych ze względu na pochodzenie rodziny, należy złożyć wnioski o przeprowadzenie poszukiwania dokumentów potwierdzających posiadanie przez wstępnych obywatelstwa polskiego, np. poszukiwanie polskich dokumentów tożsamości, wpisów w księgach ludności. Przy składaniu takich wniosków również można skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.
Ponadto, do wniosku należy dołączyć kopię aktualnego paszportu, kopię aktów stanu cywilnego wnioskodawcy oraz oświadczenie wnioskodawcy, co do rozbieżności w danych osobowych, jeśli takowe występują w dokumentacji.
Jeżeli wojewoda nie przychyli się do wniosku i odmówi potwierdzenia posiadania polskiego obywatelstwa, jego decyzję można zaskarżyć do sądu administracyjnego.