W jednym z naszych wcześniejszych artykułów omawialiśmy procedurę potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez osoby, których wstępni (rodzice, dziadkowie) wyemigrowali z Polski w okresie międzywojennym albo po zakończeniu II Wojny Światowej. Wskazywaliśmy, że na gruncie ustawy o obywatelstwie polskim z dnia 8 stycznia 1951 roku, która weszła w życie z dniem 19 stycznia 1951 roku, nabycie obywatelstwa innego państwa (naturalizacja) co do zasady nie było równoznaczne z utratą obywatelstwa polskiego.
Co jednak w sytuacji, gdy przodek zainteresowanej osoby nabył obywatelstwo innego państwa przed tym dniem?
Poszukiwanie polskich korzeni przez potomków emigrantów nierzadko może prowadzić do ustalenia, że ich przodkowie, utracili obywatelstwo polskie na skutek nabycia obywatelstwa państwa obcego przed 19 stycznia 1951 rokiem.
Nie oznacza to jednak definitywnego zamknięcia drogi do uzyskania obywatelstwa polskiego, a tym samym także polskiego paszportu.
W określonych przypadkach możliwe jest przeprowadzenie postępowania o przywrócenie obywatelstwa polskiego, a następnie – jeśli przywrócenie dotyczy wstępnego osoby zainteresowanej – potwierdzenie posiadania przez taką osobę obywatelstwa polskiego.
1. Kiedy następowała utrata obywatelstwa polskiego?
Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego, utrata obywatelstwa polskiego następowała z mocy prawa:
1) przez nabycie obcego obywatelstwa;
2) przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej (przy czym nie chodziło tylko o czynną służbę, ale również samą formalną rejestrację w siłach rezerwy) w państwie obcym bez zgody Rządu Polskiego.
Od zasady przewidzianej w art. 11 pkt 1 ustawa z 1920 roku przewidywała jednak istotny wyjątek. Osoby obowiązane do czynnej służby wojskowej mogły bowiem nabyć obywatelstwo obce wyłącznie po wydaniu na to zezwolenia przez Ministra Spraw Wojskowych, zaś od 1933 r. – po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego. Natomiast w razie nieuzyskania przedmiotowego zezwolenia albo zwolnienia, wobec Państwa Polskiego nie przestawali być uważani za obywateli polskich. Jeżeli zatem polski obywatel był zobowiązany do służby wojskowej na rzecz Państwa Polskiego w czasie przyjęcia obywatelstwa państwa obcego, a jednocześnie w państwie tym nie przyjął urzędu publicznego ani nie wstąpił do służby wojskowej, nie tracił polskiego obywatelstwa. Do służby wojskowej zobowiązani byli mężczyźni, jeśli więc po zawarciu przez niego związku małżeńskiego narodziły się z niego dzieci, nabywały one obywatelstwo polskie po ojcu. W takim przypadku właściwa będzie procedura potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego, o której pisaliśmy już wcześniej [LINK].
Jeżeli jednak powyższy wyjątek nie miał zastosowania, nabycie obywatelstwa państwa obcego przed 19 stycznia 1951 rokiem skutkowało utratą obywatelstwa polskiego.
Co więcej, zgodnie z art. 13 wskazanej ustawy, utrata obywatelstwa polskiego, rozciągała się na żonę tracącego obywatelstwo polskie oraz na jego dzieci, w wieku do lat 18.
2. Czy możliwe jest przywrócenie obywatelstwa polskiego?
Tak – po spełnieniu określonych przesłanek, istnieje możliwość wystąpienia z wnioskiem o przywrócenie obywatelstwa polskiego.
Zgodnie z art. 38 ust. 1 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 roku o obywatelstwie polskim, cudzoziemcowi, który utracił obywatelstwo polskie przed dniem 1 stycznia 1999 roku, w tym m.in. na podstawie art. 11 lub 13 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego, przywraca się obywatelstwo polskie, na jego wniosek.
Czy potomek może złożyć wniosek o przywrócenie obywatelstwa polskiego?
Z uwagi na upływ czasu często zdarza się, że przodek, który utracił polskie obywatelstwo, już nie żyje. Wówczas z wnioskiem o przywrócenie mu polskiego obywatelstwa może wystąpić jego potomek, o ile wykaże posiadanie interesu prawnego w tym zakresie. Wnioskodawca będzie posiadał interes prawny w przywróceniu obywatelstwa swojego przodka, jeżeli ma to jemu samemu umożliwić dochodzenie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
We wniosku konieczne będzie wykazanie posiadania obywatelstwa polskiego przed nabyciem obywatelstwa państwa obcego.
Jak udokumentować polskie pochodzenie i obywatelstwo przodków?
Należy przy tym pamiętać, że polskie obywatelstwo posiadały nie tylko osoby urodzone na terytorium II Rzeczypospolitej, ale także urodzone przed odzyskaniem niepodległości i osiedlone na obszarach należących wcześniej do państw zaborczych, które następnie weszły w skład Państwa Polskiego. Szczegółowe zasady określające komu w takim przypadku przysługiwało polskie obywatelstwo zawarto w ustawie z 1920 roku, choć w niektórych przypadkach konieczne jest także odwołanie się do traktatów pokojowych zawieranych po I Wojnie Światowej.
3. Kwestie formalne
Jak wygląda procedura przywrócenia obywatelstwa polskiego?
Obywatelstwo polskie przywraca minister właściwy do spraw wewnętrznych w drodze decyzji, przy czym dla osób zamieszkujących poza granicami Rzeczpospolitej Polskie obligatoryjne jest pośrednictwo konsula.
Ile kosztuje przywrócenie obywatelstwa polskiego?
Opłata skarbowa od wniosku o przywrócenie obywatelstwa polskiego wynosi 1000 PLN, opłata za pośrednictwo konsula w sprawach osób zamieszkujących za granicą wynosi 50 EUR. Za każde udzielone pełnomocnictwo należy doliczyć kwotę 17 PLN.
Wniosek:
- składa się na formularzu, wyłącznie w języku polskim,
- należy do niego dołączyć dokument potwierdzający tożsamość i obywatelstwo, dokumenty potwierdzające zmianę imienia i nazwiska, jeżeli takie nastąpiły, posiadane dokumenty potwierdzające utratę obywatelstwa polskiego oraz fotografię osoby objętej wnioskiem.
Do wniosku należy więc dołączyć zarówno dokument potwierdzający nabycie obywatelstwa państwa obcego, jak i dokumenty potwierdzające posiadanie w przeszłości obywatelstwa polskiego (przez osobę zainteresowaną albo wstępnego). Dokumentów tych należy poszukiwać przede wszystkim w archiwach państwowych, właściwych ze względu na historię rodziny. Warto także sięgnąć do ksiąg parafialnych oraz rejestrów gmin wyznaniowych.
Kopie dokumentów polskich i zagranicznych muszą być potwierdzone za zgodność z oryginałami przez konsula. Ponadto, wszystkie dokumenty w języku obcym muszą być przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego lub konsula. Co więcej, dokumenty pochodzące spoza Unii Europejskiej powinny zostać opatrzone klauzulą apostille – w przypadku krajów będących stronami Konwencji znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych sporządzonej w Hadze dnia 5 października 1961 roku albo zostać zalegalizowane przez polskiego konsula – w przypadku pozostałych krajów.
Zstępni osoby, której przywrócono polskie obywatelstwo, mogą następnie wystąpić o potwierdzenie posiadania obywatelstwa zgodnie z procedurą opisaną już przez nas wcześniej [LINK].